کلاهبرداری جرم درجه چند است؟

یکی از پرسش هایی که مال باختگان و حتی متهمان پرونده های مالی بسیار زیاد مطرح می کنند این است که کلاهبرداری جرم درجه چند است. درجه جرم مشخص می کند که پرونده در کدام دادگاه رسیدگی می شود، اعتراض به رای از چه راهی انجام می گیرد و آیا امکان تخفیف مجازات وجود دارد یا خیر. در ادامه، تیم حقوقی کیفری ما بر پایه ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی و رای وحدت رویه دیوان عالی کشور توضیح می دهد که این جرم در کدام درجه قرار می گیرد و چرا گاهی تعیین آن به سادگی ممکن نیست.

درجه بندی مجازات ها در قانون مجازات اسلامی

برای آنکه بدانیم کلاهبرداری جرم درجه چند است، اول باید با نظام درجه بندی مجازات ها آشنا شویم. طبق ماده ۱۹ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲، مجازات های تعزیری به هشت درجه تقسیم شده اند. درجه یک سنگین ترین و درجه هشت سبک ترین مجازات را در بر می گیرد. هر درجه با میزان حبس، جزای نقدی و دیگر مجازات ها از هم جدا می شود. از نظر یک وکیل کلاهبرداری در تهران، تسلط بر این درجه بندی پایه و اساس دفاع در پرونده های کیفری و تنظیم لوایح دفاعی دقیق برای تغییر سرنوشت دعوا است.
جدول زیر درجه بندی مجازات حبس را بر پایه ماده ۱۹ نشان می دهد:

قانون گذار برای تعیین درجه یک جرم، مجازات شدیدتر را ملاک قرار داده است. یعنی اگر یک جرم هم حبس داشته باشد و هم جزای نقدی، آن مجازاتی که سنگین تر است درجه جرم را مشخص می کند. همین موضوع است که پاسخ به پرسش درجه کلاهبرداری را گاهی پیچیده می کند.

کلاهبرداری جرم درجه چند است

برای پاسخ دقیق باید کلاهبرداری ساده و مشدد را از هم جدا کنیم، چون میزان حبس و در نتیجه درجه آن ها متفاوت است.

درجه کلاهبرداری ساده بر اساس حبس

مجازات حبس کلاهبرداری ساده طبق ماده ۱ قانون تشدید مجازات مرتکبین ارتشا، اختلاس و کلاهبرداری، از یک تا هفت سال است. حداکثر این حبس یعنی هفت سال، در محدوده «بیش از پنج تا ده سال» جای می گیرد. به این ترتیب اگر فقط حبس را در نظر بگیریم، کلاهبرداری ساده جرم درجه ۴ محسوب می شود.

تاثیر جزای نقدی بر درجه کلاهبرداری

اینجاست که کار دشوار می شود. کلاهبرداری علاوه بر حبس، جزای نقدی هم دارد و این جزای نقدی برابر با مالی است که کلاهبردار برده است. هرچه مبلغ بالاتر باشد، جزای نقدی هم بزرگ تر می شود. در بسیاری از پرونده ها مبلغ مال برده شده به اندازه ای است که جزای نقدی آن در ردیف درجه یک قرار می گیرد (جزای نقدی بالای یک میلیارد ریال، که مبالغ آن هر چند سال یک بار تعدیل می شود).
پس یک تعارض پیش می آید: اگر حبس را ملاک بگیریم، جرم درجه ۴ است؛ اما اگر جزای نقدی سنگین را ملاک بدانیم، باید درجه بالاتری برای آن در نظر گرفت. در پرونده هایی که وکلای ما دنبال کرده اند، همین ابهام بارها سرنوشت اعتراض و صلاحیت دادگاه را تغییر داده است.
علت اهمیت این موضوع آن است که قاعده کلی قانون می گوید مجازات شدیدتر ملاک تعیین درجه است. در منطق این قاعده، وقتی جزای نقدی یک پرونده از حبس آن سنگین تر باشد، انتظار می رود همان جزای نقدی درجه جرم را مشخص کند. اما درباره کلاهبرداری، رویه قضایی راه دیگری در پیش گرفته که در ادامه آن را بررسی می کنیم.

رای وحدت رویه درباره درجه مجازات کلاهبرداری

برای پایان دادن به این اختلاف نظر، دیوان عالی کشور در یک رای وحدت رویه تکلیف را روشن کرد و حبس را ملاک تعیین درجه مجازات کلاهبرداری قرار داد، نه جزای نقدی. بر این پایه، حتی اگر جزای نقدی پرونده در درجه یک باشد، خود جرم بر اساس حبس یک تا هفت سال، در درجه ۴ شناخته می شود.
این تصمیم دیوان دو وجه دارد:
فایده آن: از اختلاف نظر میان قضات و دادگاه ها می کاهد و یک ملاک ساده و یکدست در اختیار می گذارد.
ایراد آن: به اصل «مجازات اشد» بی توجه است؛ زیرا گاهی جزای نقدی آن قدر بالاست که توجه بیشتری می طلبد و نادیده گرفتن آن منطقی به نظر نمی رسد.
با وجود این ایراد، تا زمانی که این رای وحدت رویه پابرجاست، رویه دادگاه ها همان درجه ۴ بر مبنای حبس خواهد بود و وکلا و قضات بر همین اساس عمل می کنند.

درجه کلاهبرداری مشدد

کلاهبرداری مشدد حالتی است که جرم با شرایط سنگین تری همراه می شود و قانون گذار مجازات بیشتری برای آن تعیین کرده است. حبس کلاهبرداری مشدد از دو تا ده سال است و حداکثر آن یعنی ده سال نیز در محدوده «بیش از پنج تا ده سال» قرار می گیرد؛ بنابراین این نوع کلاهبرداری هم بر مبنای حبس جرم درجه ۴ به شمار می رود، اما با سقف مجازات بالاتر.
مهم ترین حالت هایی که کلاهبرداری را به مشدد تبدیل می کند عبارت اند از:

• کلاهبردار خود را به دروغ دارای عنوان یا سمت دولتی و حکومتی معرفی کند.
• جرم از راه تبلیغ عمومی در رسانه هایی مانند تلویزیون، رادیو، روزنامه یا آگهی انجام شود.
• مرتکب از کارکنان دولت یا نهادهای عمومی باشد.

چرا تعیین درجه کلاهبرداری اهمیت دارد؟

دانستن اینکه کلاهبرداری جرم درجه چند است صرفاً یک دانش حقوقی نیست و در عمل بر چند موضوع مستقیم اثر می گذارد:

به همین دلیل، یک اشتباه در تشخیص درجه می تواند حق اعتراض شما را از بین ببرد یا پرونده را به مرجع نادرست بفرستد.

مجازات کلاهبرداری در کنار درجه آن

حکم کلاهبرداری همیشه از سه بخش تشکیل می شود که دادگاه هر سه را با هم در رای می آورد:
رد اصل مال به صاحب آن: همان مال یا معادل قیمت آن به مال باخته بازگردانده می شود. این بخش، جنبه خصوصی جرم را پوشش می دهد.
حبس: یک تا هفت سال در کلاهبرداری ساده و دو تا ده سال در حالت مشدد.
جزای نقدی: مبلغی برابر با مالی که کلاهبردار برده، به نفع دولت دریافت می شود.
برای تعیین درست مبلغ جزای نقدی، دادگاه در پرونده های پیچیده از کارشناسان رسمی دادگستری استفاده می کند تا حقوق مال باخته ضایع نشود.

نکته دیگر اینکه مجازات شروع به کلاهبرداری نیز حسب مورد، حداقل مجازات پیش بینی شده برای همان نوع (ساده یا مشدد) است. بنابراین حتی اگر کلاهبردار به نتیجه نرسد و مالی نبرد، باز هم ممکن است با مجازات روبه رو شود و همین موضوع، درجه بندی و رسیدگی به پرونده او را تحت تاثیر قرار می دهد.

چکیده مطلب

در پاسخ به این پرسش که کلاهبرداری جرم درجه چند است، می توان گفت بر اساس حبس و رای وحدت رویه دیوان عالی کشور، این جرم چه در حالت ساده و چه مشدد، درجه ۴ شناخته می شود؛ هرچند جزای نقدی آن گاهی در درجه ای بالاتر قرار می گیرد. چون تشخیص درست درجه بر صلاحیت دادگاه، اعتراض و تخفیف اثر مستقیم دارد، پیش از هر اقدام با وکیل کلاهبرداری گروه وکلای اردلان مهر عدالت مشورت کنید تا حقوق خود را با دقت و بدون از دست دادن مهلت های قانونی دنبال کنید.

سوالات متداول

کلاهبرداری ساده جرم درجه چند است؟

بر مبنای حبس یک تا هفت سال و طبق رای وحدت رویه دیوان عالی کشور، درجه ۴ محسوب می شود.
آیا جزای نقدی بالا، درجه کلاهبرداری را تغییر می دهد؟

خیر. هرچند جزای نقدی سنگین می تواند در درجه یک باشد، اما دیوان عالی کشور حبس را ملاک تعیین درجه دانسته و جرم همچنان درجه ۴ باقی می ماند.
درجه کلاهبرداری بر اعتراض به رای چه اثری دارد؟

درجه جرم مشخص می کند که اعتراض از راه تجدیدنظر انجام شود یا فرجام خواهی، و همین موضوع مهلت و مرجع رسیدگی به اعتراض را تعیین می کند.