با این حال، عدم پرداخت وجه چک در سررسید تعیین شده، مشکلات مالی و حقوقی فراوانی برای دارنده آن ایجاد می کند. آگاهی از قوانین جدید، مشاوره با وکیل چک برگشتی و شناخت روش های قانونی دریافت مطالبات به شما کمک می کند در کوتاه ترین زمان ممکن به دارایی خود دست پیدا کنید. در این مقاله، روش های قانونی برای پیگیری و نحوه وصول سریع چک های برگشتی بررسی می شود تا بدون اتلاف وقت، اقدامات لازم را انجام دهید.
اقدامات اولیه در بانک پس از برگشت خوردن چک
هنگامی که برای نقد کردن برگه چک به شعبه بانک مراجعه می کنید و حساب صادر کننده فاقد موجودی کافی است، بانک وظایفی طبق قانون بر عهده دارد که در ادامه بررسی می کنیم و پایه و اساس پیگیری های بعدی شما خواهد بود.
استعلام کلیه حساب ها و دریافت گواهی عدم پرداخت
طبق قوانین جدید، در صورت عدم کفایت موجودی حساب جاری، بانک موظف است سایر حساب های صادرکننده نزد همان بانک را بررسی کند. این حساب ها شامل موارد زیر هستند:
- حساب سپرده پس انداز
- حساب های سرمایه گذاری کوتاه مدت و بلندمدت
- سایر حساب های جاری شخص
در صورتی که مجموع موجودی در تمام این حساب ها باز هم کمتر از مبلغ مندرج روی برگه باشد، بانک مبلغ موجود را به شما پرداخت کرده و برای مابقی مبلغ، گواهی عدم پرداخت صادر می کند. بر روی این گواهی حتماً باید کد رهگیری سامانه یکپارچه بانک مرکزی درج شود. وجود این کد برای اقدام در مراجع قضایی و ثبتی الزامی است.
مواردی که باید در گواهی عدم پرداخت بررسی شود
مشخصات گواهی عدم پرداخت را به دقت بررسی کنید. گواهی ناقص ممکن است در مرجع قضایی یا ثبتی پذیرفته نشود. مواردی که باید روی گواهی کنترل شوند عبارتند از:
- کد رهگیری سامانه بانک مرکزی
- مهر و تأیید رسمی شعبه بانک
- علت دقیق عدم پرداخت وجه
- مبلغ کسری پس از پرداخت بخشی از وجه
- مشخصات دقیق صادرکننده و دارنده
- وضعیت تطابق امضا با نمونه موجود در بانک
نکته مهم: مسدود شدن وجه در حساب های صادرکننده به معنای پرداخت مستقیم آن به دارنده نیست و دریافت مبلغ مسدودشده، مراحل قضایی یا ثبتی خود را دارد.
محدودیت های قانونی پرداختی برای صادرکننده چک برگشتی
پس از ثبت عدم پرداخت در سامانه بانک مرکزی و گذشت بیست و چهار ساعت، محدودیت های شدید مالی علیه صادرکننده اعمال می شود. این محدودیت ها شامل موارد زیر است:
- عدم امکان افتتاح هرگونه حساب بانکی تازه
- مسدود شدن وجوه حساب ها و کارت های بانکی صادر کننده در سراسر شبکه بانکی تا سقف مبلغ کسری
- عدم صدور کارت بانکی جدید یا تمدید کارت های قبلی
- عدم دریافت هرگونه تسهیلات بانکی و ضمانت نامه های ریالی یا ارزی
- عدم امکان ثبت چک تازه در سامانه صیاد
این محرومیت ها فشار مالی زیادی بر صادرکننده وارد کرده و در بسیاری از موارد او را ترغیب به پرداخت سریع بدهی می کند.
تفاوت مسدودی وجه با مسدودی حساب
پس از ثبت چک برگشتی، تمام حساب های صادرکننده بسته نمی شوند. بانک ها فقط به اندازه مبلغ کسری چک، وجه موجود در حساب ها و کارت های او را مسدود می کنند. برای نمونه، اگر مبلغ کسری چک ۲۰۰ میلیون تومان باشد، مجموع وجوه مسدود شده در شبکه بانکی نباید از همین مبلغ بیشتر شود و صادرکننده می تواند مازاد موجودی حساب های خود را برداشت کند.
دارنده نیز نمی تواند تنها با مراجعه به بانک، مبلغ مسدود شده را دریافت کند و باید دستور مرجع قضایی یا ثبتی را بگیرد.
مدارک لازم برای شروع پیگیری چک برگشتی
آماده بودن مدارک، از برگشت پرونده یا طولانی شدن ثبت درخواست جلوگیری می کند. پیش از مراجعه به دفتر خدمات قضایی یا مرجع ثبتی، مدارک زیر را آماده کنید:
- اصل برگه چک
- گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری
- کارت ملی دارنده یا مدارک نماینده قانونی
- نشانی دقیق و اطلاعات هویتی صادرکننده
- اطلاعات ثبت شده چک در سامانه صیاد
- قرارداد، فاکتور، رسید یا مکاتبات مرتبط با معامله
- اطلاعات اموال، خودرو، ملک یا حساب های صادرکننده در صورت دسترسی
- وکالت نامه یا مدارک نمایندگی برای دارنده حقوقی
قرارداد و اسناد مربوط به معامله در پرونده هایی که صادرکننده ادعای وثیقه ای، مشروط یا امانی بودن چک را مطرح می کند، اهمیت بیشتری دارند.
سریع ترین روش وصول چک برگشتی بر اساس قانون جدید
بین روش های موجود برای نقد کردن چک برگشتی، قانون جدید شرایطی ایجاد کرده است که بدون ورود به فرآیند طولانی دادرسی، امکان دریافت وجه وجود دارد.
درخواست صدور اجراییه مستقیم از دادگاه
بر اساس ماده ۲۳ قانون جدید، دارنده برگه می تواند بدون الزام به تنظیم دادخواست حقوقی و برگزاری جلسات دادگاه، مستقیماً خواستار اجراییه مستقیم شود. مراحل انجام این کار به شرح زیر است:
- مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی همراه با اصل برگه و گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری
- ثبت درخواست صدور اجراییه خطاب به دادگاه صالح
- بررسی مدارک توسط قاضی و صدور برگه اجراییه در صورت احراز شرایط قانونی
- ارجاع پرونده به واحد اجرای احکام دادگستری
- اعطای مهلت ۱۰ روزه به صادرکننده برای پرداخت بدهی یا معرفی اموال
در صورت عدم پرداخت در مهلت مقرر ۱۰ روزه، شما می توانید از طریق واحد اجرای احکام نسبت به توقیف اموال، حساب های بانکی، یا اخذ دستور ممنوع الخروجی صادرکننده اقدام کنید.
شرایط قانونی و عملی صدور اجراییه
برای استفاده از این روش سریع، چک باید دارای شرایط قانونی مشخصی باشد. سه شرط ماده ۲۳ به همراه وضعیت ثبت در سامانه در جدول زیر نشان داده شده است:
| شرط قانونی و عملی | وضعیت لازم جهت صدور اجراییه |
| مشروط نبودن پرداخت | عدم قید هرگونه شرط برای پرداخت وجه در متن چک |
| عدم صدور بابت وثیقه | عدم درج عبارت «بابت وثیقه معامله یا تعهد» در متن چک |
| عدم صدور گواهی بر پایه ماده ۱۴ | عدم ثبت ادعای سرقت، مفقودی، جعل یا کلاهبرداری از سوی صادرکننده |
| ثبت در سامانه صیاد | الزام ثبت اطلاعات صدور و دریافت چک در سامانه بانک مرکزی |
وضعیت چک صیادی ثبت نشده
در برگه های دسته چک صادرشده پس از پایان اسفند ۱۳۹۹ که ثبت آن ها در سامانه صیاد الزامی است، ثبت نشدن مالکیت دارنده پیامد جدی دارد. بر پایه رأی وحدت رویه شماره ۸۷۰ مورخ ۲۲ مهر ۱۴۰۴، چنین برگه ای از حمایت های قانون صدور چک خارج است و دعوای الزام صادرکننده به ثبت آن در سامانه نیز شنیده نمی شود.
دارنده می تواند طلب خود را با استناد به قرارداد، رسید، فاکتور و قواعد عمومی مطالبه کند، اما از امتیازهای چک ثبت شده مانند اجراییه مستقیم ماده ۲۳ برخوردار نیست. به همین دلیل، دریافت کننده باید پیش از قبول چک، ثبت اطلاعات و تأیید مالکیت خود را در سامانه کنترل کند.
روش های دیگر برای پیگیری و وصول مطالبات چک
اگر چک شرایط صدور اجراییه مستقیم را نداشته باشد یا دارنده بخواهد از سایر ظرفیت های قانونی استفاده کند، روش های دیگری نیز وجود دارند.
وصول چک برگشتی از طریق اداره ثبت اسناد رسمی
در این روش، دارنده با در دست داشتن اصل سند و گواهی بانک به اداره ثبت اسناد مراجعه می کند. اداره ثبت پس از بررسی، اجراییه ثبتی صادر کرده و ابلاغیه را برای صادرکننده می فرستد.
مزیت این روش، عدم وجوب مراجعه به دادگاه و سرعت بالا در توقیف اموال منقول و غیرمنقول صادرکننده است. اما در این مرجع نمی توان خسارت تأخیر تأدیه را مطالبه کرد یا از ضامنین و ظهرنویسان شکایت نمود.
شناسایی اموال پیش از انتخاب اجرای ثبت
اجرای ثبت زمانی نتیجه سریع تری دارد که دارنده از اموال صادرکننده اطلاعاتی در دست داشته باشد. شماره پلاک ثبتی ملک، مشخصات خودرو، نام بانک، سهام یا مطالبات صادرکننده از اشخاص دیگر می تواند برای توقیف دارایی به کار رود.
اگر هیچ مالی شناسایی نشده باشد، اجراییه دادگاه در بسیاری از پرونده ها امکان استفاده از ابزارهای بیشتری را در مرحله اجرا دارد. بنابراین صرف کوتاه بودن مراحل اداری، دلیل کافی برای انتخاب اجرای ثبت نیست و وضعیت دارایی های بدهکار نیز باید بررسی شود.
شکایت کیفری برای چک بلامحل
شکایت کیفری زمانی قابل طرح است که چک وصف کیفری داشته و دو مهلت شش ماهه رعایت شده باشد. برای آغاز تعقیب، دارنده باید اصل چک و گواهی عدم پرداخت را ثبت کند. تشخیص وقوع جرم و بررسی دفاعیات صادرکننده بر عهده دادسرا و دادگاه است.
مهلت های قانونی عبارتند از:
- حداکثر ظرف شش ماه از تاریخ سررسید چک، گواهی عدم پرداخت از بانک دریافت شود.
- حداکثر ظرف شش ماه از تاریخ صدور گواهی عدم پرداخت، شکایت کیفری چک در دادسرا ثبت گردد.
چک سفید امضا، مشروط، صادر شده بابت وثیقه، بدون تاریخ، وعده دار و چکی که ثابت شود پیش از تاریخ درج شده صادر شده است، وصف کیفری ندارد. بنابراین عبارت «چک روز قابل پیگیری کیفری نیست» درست نیست و چک های وعده دار فاقد جنبه کیفری هستند.
محکومیت کیفری می تواند به مجازات صادرکننده منتهی شود. دارنده برای دریافت اصل مبلغ، هزینه ها و خسارت های قانونی باید این خواسته ها را به عنوان دادخواست حقوقی تبعی جرم در مرجع رسیدگی مطرح کند؛ زیرا صرف ثبت شکایت کیفری برای صدور حکم مالی و دریافت وجه کافی نیست.
طرح دعوای حقوقی در دادگاه
در مواردی که هیچ یک از روش های فوق امکان پذیر نباشد یا دارنده قصد دریافت وجه از ضامنین و ظهرنویسان را داشته باشد، دعوای حقوقی چک مطرح می شود.
در این روش، دادخواست حقوقی ثبت شده و جلسات دادرسی تشکیل می گردد. در این دعوا، مطالبه اصل مبلغ چک، هزینه دادرسی و خسارت تأخیر تأدیه باید به تفکیک تصریح شود. مطالبه خسارت تأخیر از ضامن یا ظهرنویس تابع شرایط قانونی و رویه قضایی است و حکم یکسانی در تمامی پرونده ها ندارد.
توقیف اموال پیش از صدور حکم
برای جلوگیری از انتقال اموال صادرکننده، می توان همزمان با دادخواست مطالبه وجه یا پیش از آن، تقاضای تأمین خواسته کرد. در صورت صدور قرار، حساب بانکی، خودرو، ملک یا مطالبات صادرکننده تا سقف مبلغ مورد مطالبه توقیف می شود.
اگر قرار تأمین خواسته پیش از ثبت دعوای اصلی صادر شود، دارنده باید دادخواست مطالبه وجه را ظرف ۱۰ روز ثبت کند؛ در غیر این صورت، صادرکننده می تواند لغو قرار را بخواهد. در چک دارای گواهی عدم پرداخت، امکان صدور قرار بدون سپردن خسارت احتمالی وجود دارد، هرچند وضعیت سند و رعایت مهلت های قانونی در تصمیم دادگاه اثر دارد.
مهلت حفظ حق رجوع به ظهرنویس
اگر دارنده قصد مطالبه وجه از ظهرنویس را دارد، زمان مراجعه به بانک اهمیت زیادی پیدا می کند:
- اگر چک در همان محل صدور قابل پرداخت باشد، باید ظرف ۱۵ روز برای دریافت وجه به بانک مراجعه شود.
- اگر چک از یک شهر برای شهر دیگری در ایران صادر شده باشد، این مهلت ۴۵ روز است.
- اگر چک در خارج صادر و در ایران قابل پرداخت باشد، مهلت مراجعه چهار ماه است.
گذشت این مهلت ها معمولاً حق مطالبه از صادرکننده را از بین نمی برد، اما ممکن است حق رجوع به ظهرنویس را ساقط کند. مسئولیت ضامن نیز به شخصی وابسته است که از او ضمانت کرده است.
وصول چک صادرشده از حساب شرکت
اگر چک از حساب شرکت صادر و فرد مجاز آن را امضا کرده باشد، شرکت و امضاکننده می توانند در حدود قانون نسبت به اصل مبلغ مسئولیت تضامنی داشته باشند. در ثبت دادخواست یا درخواست اجراییه باید نام شرکت، شناسه ملی، نشانی ثبتی و مشخصات صاحب امضا به درستی درج شود.
ورشکستگی شرکت و مطالبه خسارت تأخیر از مدیر یا امضاکننده، قواعد جداگانه ای دارد. به همین دلیل، مسئولیت اصل مبلغ و مسئولیت خسارت تأخیر نباید یکسان بیان شود.
مقایسه روش های وصول چک برگشتی
برای انتخاب مرجع درست و روش پیگیری مناسب، جدول زیر که تفاوت های هر روش را نشان می دهد بسیار می تواند کمک کننده باشد.
| ویژگی بررسیشده | روش پیگیری | وضعیت / توضیحات |
| مرجع رسیدگی | اجراییه مستقیم دادگاه | اجرای احکام دادگستری |
| اجراییه ثبتی | اداره ثبت اسناد | |
| شکایت کیفری | دادسرا و دادگاه کیفری | |
| دعوای حقوقی | دادگاه عمومی حقوقی | |
| زمان نسبی | اجراییه مستقیم دادگاه | معمولاً کوتاهتر به دلیل نبود رسیدگی ماهوی |
| اجراییه ثبتی | وابسته به شناسایی مال و حجم پرونده | |
| شکایت کیفری | وابسته به تحقیقات دادسرا و رسیدگی دادگاه | |
| دعوای حقوقی | وابسته به دفاعیات طرف مقابل و مراحل اعتراض | |
| جلسه دادرسی | اجراییه مستقیم دادگاه | مستلزم جلسه دادرسی نیست |
| اجراییه ثبتی | مستلزم جلسه دادرسی نیست | |
| شکایت کیفری | مستلزم جلسه دادرسی است | |
| دعوای حقوقی | مستلزم جلسه دادرسی است | |
| امکان شکایت از ضامن | اجراییه مستقیم دادگاه | خیر |
| اجراییه ثبتی | خیر | |
| شکایت کیفری | خیر | |
| دعوای حقوقی | بله | |
| خسارت تاخیر تادیه | اجراییه مستقیم دادگاه | با دادخواست جداگانه |
| اجراییه ثبتی | در اجرای ثبت مطالبه نمیشود | |
| شکایت کیفری | در صورت مطالبه دارنده | |
| دعوای حقوقی | همراه دادخواست قابل مطالبه است | |
| بازداشت صادرکننده | اجراییه مستقیم دادگاه | مشروط به نبود مال و تعیین تکلیف اعسار |
| اجراییه ثبتی | در همان پرونده ثبتی امکانپذیر نیست | |
| شکایت کیفری | بر پایه مجازات کیفری و شرایط پرونده | |
| دعوای حقوقی | پس از قطعیت حکم و با شرایط قانون اجرای محکومیتها | |
| ممنوعالخروجی | اجراییه مستقیم دادگاه | با درخواست دارنده و دستور مرجع اجرا قابل بررسی است |
| اجراییه ثبتی | با درخواست دارنده و دستور مرجع اجرا قابل بررسی است | |
| شکایت کیفری | با دستور مقام قضایی | |
| دعوای حقوقی | با درخواست دارنده و دستور مرجع اجرا قابل بررسی است |
نکته مهم: بازداشت بدهکار مالی خودکار نیست. اگر مالی برای توقیف وجود داشته باشد یا دادخواست اعسار در مهلت قانونی پذیرفته شود، نمی توان صرف صدور اجراییه را مساوی با جلب دانست.
سخن پایانی
پیگیری و نحوه وصول سریع چک های برگشتی مستلزم شناخت درست ظرفیت های قانون جدید چک و انتخاب مرجع درست است. استفاده از اجراییه مستقیم دادگاه بر اساس ماده ۲۳ قانون چک، بدون طی کردن دادرسی طولانی، سریع ترین راه برای رسیدن به حقوق مالی است. در صورت بروز هرگونه پیچیدگی یا ضرورت پیگیری تخصصی علیه صادرکننده و ضامنین، مشورت با وکلا و متخصصان حقوقی، مطمئن ترین راه برای تسریع در دریافت مطالبات شما خواهد بود.
سوالات متداول
آیا برای چک های قدیمی اجراییه مستقیم صادر می شود؟
نمی توان تمام چک های قدیمی را با یک حکم واحد بررسی کرد. تاریخ صدور، نوع برگه، زمان دریافت گواهی عدم پرداخت و شرایط ماده ۲۳ باید سنجیده شود. در مقابل، درباره برگه های صیادی تازه ای که هنگام صدور در سامانه ثبت نشده اند، رأی وحدت رویه شماره ۸۷۰ آن ها را از حمایت های قانون صدور چک خارج دانسته است.
آیا وجه مسدود شده بانک مستقیم به دارنده پرداخت می شود؟
خیر. مسدودی وجه تا سقف مبلغ کسری، مانع برداشت یا انتقال آن از سوی صادرکننده می شود؛ اما دارنده برای دریافت مبلغ باید دستور مرجع قضایی یا ثبتی را بگیرد.
زمان مبنا برای محاسبه خسارت تأخیر تأدیه چک چه موقع است؟
بر اساس قانون، خسارت تأخیر تأدیه از تاریخ سررسید مندرج بر روی چک محاسبه می شود، به شرطی که دارنده گواهی عدم پرداخت را دریافت کرده باشد.
نحوه برخورد قانونی در صورت فقدان اموال به نام صادرکننده چگونه است؟
اگر در مرحله اجرای احکام اموالی از صادرکننده یافت نشود، دارنده می تواند خواستار جلب بدهکار بر اساس قانون نحوه اجرای محکومیت های مالی شود یا از دادگاه تقاضای ممنوع الخروجی او را بنماید.
هزینه پیگیری قانونی چک برگشتی چقدر است؟
هزینه پیگیری به مبلغ چک، روش انتخابی، مرحله رسیدگی و تعرفه های همان سال بستگی دارد. مبلغ دقیق پیش از ثبت درخواست از دفتر خدمات قضایی یا مرجع مربوط پرسیده شود.
